Skip to main content

Door Gerard Steenhuis, oktober-november 2023

Als één van de laatste venen in de gemeente Emmen komt de streek ‘Zwartenberg’ aan snee. In het gebied aan de grens, halverwege de dorpen Barger- en Emmer-Compascuum, hebben rond de tien veenarbeiderswoningen gestaan. De crisis in de venen is voelbaar. Twee gezinnen vertrekken naar de mijnstreek van Zuid-Limburg, maar komen deels weer terug. Meerdere families bezoeken regelmatig de evangelisatiebijeenkomsten van de Vergadering der Gelovigen in een barak aan de Oostelijke Doorsnee. Een gezin emigreert naar Canada. Er zijn ook familieverbindingen met bewoners in het naburige Duitse Fehndorf. Nadat alle veengrond is vergraven, vertrekken de bewoners naar elders. Aan het kanaal staat nog één huis. Zwartenberg Verlaten land1

Vanuit heel de gemeente Emmen zijn ze te zien. Waar je ook bent: op de snelweg A37 in Erica, in het winkelcentrum van Angelslo of op de fiets in Roswinkel. Als je naar het oosten kijkt komen ze langzaam draaiend je beeld binnen. Zestien windmolens28. Op den duur vallen ze niet meer op. Je kijkt er gewoon doorheen. Voor je gevoel staan ze in Nederland, maar niets is minder waar. De molens staan aan de Duitse kant van de grens, ruim 350 meter vanáf de grens. Ten noordwesten van het plaatsje Haren-Fehndorf.

Waar staan we nu?
We nemen de fiets vanaf de Splitting in Barger-Oosterveld en zakken af in de richting van Klazienaveen-Noord. Daar waar het Oosterbos rechts begint, slaan we linksaf de straatweg Tweede Groenedijk2 in. Via Emmer-Compascuum, buurtschap de Foxel fietsen we in de richting van de Viertorenbrug. De naam van de weg verandert in Verlengde Tweede Groenedijk. Rechtdoor, steeds prominenter worden de molens. Nog meer open landschap. Na een kleine kilometer, bij de T-splitsing aangekomen, kunnen we niet meer rechtdoor. Dit is het einde…. óf het begin van de Verlengde Tweede Groenedijk.
In de verte komt na akkerland bos. Het bos is al Duitsland. Links verraadt een straatnaambordje dat we aangekomen zijn bij de Bredesloot. Rechts staan aan beide kanten van de weg hoge eiken. De weg is slecht en de straat verreden. De klinkers liggen er bij stukken schots en scheef in. Boeren hebben het land én de straat in bezit genomen. Voor ons staat een perceel knollen. Het veen is hier ooit afgegraven en de bodem veranderd in vruchtbare dalgrond. Ons mobieltje zegt ons dat dit de straatweg Zwartenbergerweg3 is. Zacht maken de molens een suizend geluid. Duidelijk zijn we aangekomen bij de uiterste rand van de gemeente. Wat heet: bij de uiterste rand van het lánd. In de verste verte is geen huis te zien.

Oudere mensen, die de buurt hebben gekend, noemen de (Verlengde) Tweede Groenedijk de Emmerweg. Wilde je in eerdere dagen naar de vrijdagse Emmermarkt of moest je een kind aangeven op het gemeentehuis dan ging je over de Emmerweg. Anderen kennen het pad als De Dreef of Zwarte Veenweg. Een heel oud woord is Ruskenslag4. In oostelijke richting liep dit zandpad door naar de grens en Duitsland in. Het land aan de andere kant van de grens is eigendom van de boeren van Haren-Lindloh. Tot na 1900 hebben deze boeren, die hun boerderijen hebben aan de Erste (nu Kapellenstrasse) en Zweite Riege (nu Hermann Gröningerstrasse) dit veen- en heideland als gezamenlijke marke in gebruik. Een schaapherder ging daags met zijn hond en kudde het veld in en deed ook de grens aan. De schrijver Derk Gort (1914-2005) is erbij als zijn vader daags een praatje maakt met de Duitser. Hij schrijft erover in zijn ‘Verhalen van de Breede Sloot’5. Daar waar eerder de Emmerweg de grens overging staat nu grenssteen 163 VI. Alle berken- en wilgenbomen, brummel- en vlierstruiken, bente, onkruid, wegen én de ondergrond zijn ‘op de schop’ gegaan. Zo ook het pad naar en over de grens.

3. Grenssteen 163 VI. De steen is te bereiken door in Duitsland vanaf Lindloh de weg langs de grens in zuidelijker richting te nemen. Slechts enkelen weten van het bestaan van dit pad (foto: GS)

Oorspronkelijke Duitse bewoning op bovenveen
Al bijna driekwart eeuw woont hier geen mens. Dat was rond de Eerste Wereldoorlog tot kort na de Tweede Wereldoorlog wel anders. De geschiedenis leert ons dat al voor 1900 in de strook voor ons boerenbehuizingen hebben gestaan6. Het is de tijd dat bewoners uit het naburige Emsland zich hier vestigen. Boekweitboeren die op het nog niet afgegraven bovenveen hun boerenbedrijf uitoefenen en het werk dat ze kennen uit het Emsland op dit land voortzetten7.

Deze grensbewoners huren de grond van de oorspronkelijke eigenaren, de boeren uit het eveneens Duitse Schwartenberg en een enkele uit Lindloh of Rütenbrock8. De meeste zijn katholiek. De bewoners van de zuidelijk gelegen boerderijtjes; Zwartenberg en Limietweg kerken in Barger-Compascuum. Hun kinderen bezoeken daar de scholen. Terwijl die uit de noordelijkere streek; Bredesloot meer georiënteerd zijn op Emmer-Compascuum9.
Deze bewoning aan de grens lost langzaam maar zeker op. Het boekweitboeren wordt steeds minder. Beter is het om ander werk te zoeken, bijvoorbeeld als kanaalgraver of turfgraver in de vanuit het westen opdringende veenafgraving. Daarnaast gaan de Pruisische grondeigenaren over op verkopen van hun stukken grond in Nederland. Waarschijnlijk omdat het land in een grote crisis is geraakt en er veel vraag is naar Nederlandse guldens. Het zijn veelal Groninger verveners en investeerders die de grond opkopen. Het veengraven in de oude Groninger veenkoloniën en in de Drentse Monden loopt op zijn einde. Dertig grondeigenaren vermeldt de ‘Kaart van het Veenschap Zwartenberger Compascuum Gemeente Emmen Sectie J’ van 192910. Onder hen zijn meerdere latere inwoners, boeren van de dorpen Emmer- en Barger-Compascuum, zoals Baron, Heine/Heijnen, Meijer, Steenhuis, Van Klinken, Salomons en Sutman. Maar ook winkeliers en bakkers zoals Schoo, Halm, Herder en Aardema. De lijst vermeldt meer bijzondere eigenaren: notaris H.J. Oosting uit Emmen, NV Veldkamp11 en de ‘machinale’ steenfabrikanten Berg en Smit uit Winschoten (naderhand steenfabriek De Concurrent). Daarnaast laat de lijst namen zien van de oorspronkelijk Duitse eigenaren uit Schwartenberg of Lindloh. Ik zie: wed. H. Haitel, R.H. Theder, J Muller en J.H. Robben12.

Pagina's: 1 2 3 4 5 6

Leave a Reply