In Hebelermeer Vader graaft turf en is een veel gevraagde strodakdekker. Hij huurt grond van de Duitse boer Bölle (noot 11) en Rika werkt in de oorlogsjaren als meid op de boerderij van deze boer aan de Hebelermeerstrasse in Hebelermeer. Ze moet koeien melken, aardappels krabben, koren binnenhalen en op de kinderen passen. Dag en nacht is ze dan op de boerderij. Vader en haar broers zijn in dezelfde oorlogsjaren knecht bij Robben in Hebelermeer. De zoons van Robben moeten naar het oostfront en Nederlanderse jongens uit de grensstreek helpen de boeren op Hebelermeer. Zoon Fritz Robben komt niet terug van het front (noot 12). Rika heeft veel geleerd bij de Duitsers, zoals spinnen, knobbelen en korenschoven opstapelen bij het koren binnenhalen. In deze oorlogsjaren zijn Poolse en Russische gevangenen in Hebelermeer. Zij werken ook op het land en proberen omgang te krijgen met de jonge Rika. Zij is hier niet van gediend en gaat niet in op de avances. Twee broers van vader, Albert en Jan, zijn in de buurt van de Kamerlingswijk gedood. ‘Ruzie om verkering’. Moeder was er erg kapot van. Het moet zijn geweest op 4 september 1910 ten huize van Hartman in het Bargeroosterveen, het latere Zwartemeer. De dader Kuiler uit Schoonebeek krijgt vijf jaar gevangenis (zie bijlage 2). Als Rika met Stoffer Schonewille ‘met één o’ trouwt woont het gezin al niet meer achter Scholte. Vader koopt voor weinig geld in Zwartemeer aan het Verlengde van Echtenskanaal een klein huisje. Jan de Vries heeft dit bemiddeld. Het is het huis van Jan’s schoonouders. Stoffer woont ook op Barger-Compascuum, in het brughuis op Verlengde Oosterdiep 104, halverwege Zwartemeer en tegenover de winkel van kruidenier-café Herman Lübbers. Zijn ouders zijn Coenraad Schonewille (1884 Hveld-1963 Klveen) en Dina Vrieling (1886 Nw D- 1964 Klveen). De bruiloft in 1954 wordt gehouden bij Kamerling. Het huis van Geert Karstenberg moet op een klomp bovenveen gestaan hebben. Rondom is al het bovenveen afgegraven en het huis staat op een verhoging. ‘Tussen Scholte en Hölscher loopt een weg naar achteren en voordat je de Breede Sloot overgaat, staat links het huis van Karstenberg’ zo vermeldt mij een voormalige buurtgenoot. Het ondernemen zit de familie in het bloed. Op oudere leeftijd verkoopt de 78 jarige Rika walnoten uit de tuin. Sinds enkele jaren is ze weduwe. Elke dag eet ze vijf walnoten ‘goed voor de darmen’ zegt ze.  De openbare gemeentelijke weg De hiervoor beschreven zandweg loopt ten zuiden van de boerderij-winkel van Willem Scholte naar de grens. Limietwegbewoner Benne Koiter noemt dit de ‘Waterschapweg’. Mans Egbers geeft het de naam ‘Openbare gemeentelijke weg’. De ondergrond, plaats 1307, is in bezit van de Gemeente Hebelermeer die kennelijk belang heeft bij een straatwegverbinding vanuit Nederland naar hun dorp. (noot 13). Enkele tientallen meters vanaf de grens staat op dezelfde plaats het huis van de gebroeders Joop, Anton en zus Engel Hermsen. In de volksmond heten de beide jongens de Billn-Jungs. Zij leven een teruggetrokken bestaan. Het pad passeert het huis aan de zuidkant. Op dezelfde lijn woont noordelijker Albert Brinkmann (noot 14) en zuidelijk van de gemeentelijke weg weduuwvrouw Heine. Zij is Anna Margaretha Heine- Heidotting, de oma van Pater Heine, en woont hier lange tijd met haar geestelijk beperkte dochter Griet (noot 15). De familie Hölscher van Limietweg 139 in geschat 1940. Vlnr, achter; Heine, trouwt met Rika Tholen. Joop, trouwt eerst in 1934 met Margaretha Aleida Peter, dan in 1950 met Harmke de Jonge. Berend, trouwt met Jantje Kleine. Leida, trouwt met Willem Schiphauwer en Tecla, trouwt met Johan Wilhelm Suelmann (E.Erf). Voor; Griet, trouwt met Jan Siebers. Dan vader Hinnek Hölscher en moeder Marie Mensen en Willie, getrouwd met Trijn Pol. Op de foto ontbreekt Anna, getrouwd met Lamb. Hermannus Bernsen (foto; Lies Hemme-Hölscher) Anna Maria Hölscher-Mensen met enkele kleinkinderen bij het huis op nummer 139 (foto; Erwin Rolfes) Het witte huis van Hinnek Hölscher Ten zuiden van dit pad staat met adres Limietweg 139 het dubbele huis van Berend Hendrik ‘Hinnek’ Hölscher (1883 BC-1966 BC). Hij is getrouwd met Anna Maria Mensen (1885 Sdorf-1961 BC). Mogelijk hebben zijn ouders, eveneens Berend Heinrich Hölscher (1849 Hmeer-1939 BC) en Aleida Blom (1850 Slagharen-1926 BC) hier ook al gewoond. Geert Schiphauwer (1947) noemt dit het meestershuis. Aan de noordkant woont een familie Bruning, later oudste zoon Berend Hendrik ‘Heine’ (1909 BC-1969 EC) getrouwd met Gesina Rika Tholen (1915 Zmeer-1977 BC). Het huis brandt in 1951 af. Hinnek gaat met zijn gezin in de wit gestukadoorde turfschuur wonen. De mensen in de buurt noemen dit het ‘kleine witte huis’. Tussen het huis van Hölscher en de school staat nog een tijd een barak. Hierin wonen na elkaar: Willem Hölscher met Trijn Pol, Herman Heller met Greta Harms en Bertus Berends met Angela Cramer. Nadat het huis is afgebroken bouwt melkrijder Benne Koiter zich hier een platte bungalow. Nu woont hier Marcel Cramer. De school De bewoning aan de weg eindigt hier met de school. Het zijn twee houten barakken, een gele en een zwarte. Het is een hulpschool en bedoeld als tijdelijk onderkomen voor openbaar onderwijs. Officieel staat deze school te boek als ‘Barger-Compascuum, Openbare School II’. Openbare School I is de school aan de Postweg, tegenover de schuurkerk. Deze school is in 1932 verplaatst naar de Verlengde Oosterdiep oz. Openbare school III is de school bij de Springersbrug aan het Verlengde Oosterdiep wz, de school van meester Duinkerken en Van Brummelen. In de gele barak zitten de lagere klassen en in de zwart geteerde barak de hogere klassen. In de zomer van 1919 wordt de school geopend en doet dienst tot de zomer van 1932. Dan moeten de kinderen naar de school aan het Verlengde Oosterdiep (noot 16). De openbare lagere school II aan de Limietweg-zuid, zie: 145 jaar Bargercompascuum. De vierde persoon van rechts, met pet op, is Mans Egbers (1920-2013) 5/8   Ga naar de volgende pagina