Samenvattend
Het zijn deze factoren die er voor zorgen dat tussen 1860 en 1900 de grensdorpen van de gemeente Emmen een grote toeloop aan katholieke
inwoners uit Duitsland krijgen.
I. In de 18de eeuw wordt Noordwest Duitsland geteisterd door oorlogen en pest. Overbevolking van het land dwingt inwoners te emigreren.
II. Het Emsland in het bijzonder produceert te weinig voedsel-rogge. III. Niet-erfgename boeren, boerenknechten ‘heuerleute’ en IV. personen
die zich aan de gerechtelijke Duitse macht willen onttrekken, gaan de grens over.
V. Afwatering van het moeras-en veenland maakt bewoning en bewerken mogelijk. VI. Juist in het Nederlandse grensgebied zijn nog
maagdelijk ongebruikte grondstukken, geschikt voor boekweitbouw. VII. Jonge mannen willen niet in Pruisische dienst. VIII. Velen vestigen
zich in het Nederlands grensgebied op grond dat al in bezit is van hun familie.
Duitsers worden Nederlanders
Kolonisten bouwen vanaf 1860 hun schamelijke onderkomens op de westelijke
oever van de Runde, in de ‘Maatschappij’ of ten zuiden van de latere Postweg te
Barger-Compascuum in het Barger-Oosterveen. Daarnaast vestigen
boekweitboeren zich op de oostelijke oever van de Runde, van Zwartemeer tot
aan het Emmer-Compascuumse aan de door Broer Berens genoemde Schoolweg
(Berens, 2012).
Betere huizen in Barger-Oosterveld (Kocks, 1956)
Veel gezinnen verhuizen tientallen jaren later naar het zand, naar Barger-
Oosterveld. Hier op de oostelijke uiteinde van de Hondsrug is de ondergrond
harder. Betere huizen- met de fundering tot op het vaste- worden gebouwd. Ook
kan de boer op de overgang van zand naar veen naast boekweit andere producten
verbouwen, zoals rogge, aardappelen en meer vee houden (Kocks, 1956).
Anderen zetten hun woonketen neer op de westoever van het Zwarte Meer
(Visscher, 1940). Later, na 1870 ook langs geheel de landsgrens ‘Limiete’ van het Amsterdamscheveld, nu Weiteveen, Zwartemeer (Lubbers,
1996 en Wittendorp, 2005), in Barger -en Emmer-Compascuum ‘Achter de Breede Sloot’ (Steenhuis, 2011), Munsterscheveld tot aan
Munnikemoer, bij Ter Apel (Geerdink, 1995 en Van der Hoek, 1979). Voor de kolonisten is het leven armoedig en zwaar in dit nieuwe land.
Getuige de hoge kindersterfte. Nog voor 1900 emigreren gezinnen naar Amerika.
Ook Oost-Groningen en Schoonebeek kennen tientallen jaren eerder een dergelijke ‘dichtbije’ immigratie, een toeloop aan bewoners uit het
Duitse grensgebied.
Bronnen
Website Pauline Berens; www.fjmblom.home.xs4all.nl
Website Gerard Steenhuis; www.achterdebreedesloot.nl
Www.emslanders.com
Bechtluft, H.H., Die Historie vom Twist (Meppen/Ems 1977)
Berens, J.B., Barger-Compascuüm (Nijmegen 2001, vierde versie 2012).
Buiskool, H.T., Zuidoost-Drente op weg naar een nieuwe toekomst. Deel I, II en III (Assen 1950, 1953 en 1956).
Dijck, F.A., Barger-Compascuum in oude ansichten (Zaltbommel 1978).
Dijck, F.A., ‘Voor andermans beurt. Remplassant in onze Nationale Militie’, Waardeel 4 (december 1998).
Geerdink, F., ed 100 jaar parochie ‘Sint Willehadus’ Munsterscheveld/ Emmer-Compascuum 1895-1995 (Emmen 1995)
Hartmann, H.J., Het vuile veen aan de Runde (Bargercompascuum 1974).
Hoek, S. van der, Door den vreemd’ling met eerbied te benaderen. Tijdsbeeld van een veenkolonie (Groningen 1979).
Jacobs, H., Das nördliche Emsland unter Münsters Hoheit -Lebenswelten zwischen 1400 und 1680- Das nördliche Emsland unter
Münsters Hoheit -Lebenswelten zwischen 1680 und 1795-. Das Nördliche Emsland von 1795 bis 1910 (Lingen 2010).
Kocks o.carm, W., Gouden krabbels over Barger-oosterveld 1906-1956 (Assen 1956)
Kuis, J.B., Compascuum, 1873-1948. Uitgegeven ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan der St. Joseph-parochie te
Bargercompascuum (Bargercompascuum 1948).
Lemmermann, H., Zigeuner und Scherenschleifer im Emsland (Sögel 1986).
Lübbers, H. ed, Zwartemeer, 125 jaar jong (Assen 1996).
Moser, U., ‘1870/71: Krieg gegen Frankreich und Reichsgründung. Ein Reich aus Eisen und Blut’, Geo Epoche. Das Magazin für
Geschichte. Otto von Bismarck (Hamburg 2011)
Ottens, B., 200 Jahre Hebelermeer-Wesuwermoor 1788-1988 (Werlte 1988).
Ottens, B., Festschrift zur 175 Jahrfeier der Hochmoorgemeinde Hebelermeer, Kreis Meppen/Ems (Twist 1963).
Prakke, H.J., Deining in Drenthe. Historisch-sociografische speurtocht door de ‘Olde Lantschap’, ‘De Achtste der Zeven Provincien’
(4de druk; Assen 1969).
Schaper, M., ‘Die Gesellschaft um 1900. Ein volk in Bewegung’, Geo Epoche. Das Magazin für Geschichte. Deutschland um 1900
(Hamburg 2004)
Schuurman, H., Mussel. Dorp op de grens van zand en veen. Historisch fotoboek over Mussel, Braamberg en Kopstukken (Scheemda
1994)
Steenhuis, G., 145 jaar Bargercompascuum, over buurten, bedrijven en bewoners
(Bargercompascuum 2011).
Visser, H., Emmer-Compascuum en Emmer-Erfscheidenveen in oude ansichten
(Zaltbommel 1973).
Visscher, J. Dr., Emmen en Zuidoost Drente, een geografische monografie (Utrecht
1940).
Wittendorp, H., 100 jaar katholieke kerk in Zwartemeer. Geschiedenis van een
kathedraal in het veen (Zwartemeer 2005).
De groene ‘binnendoor’ overgang in 2012 tussen Emmer-Compascuum en Lindloh in
Zwartenberg, nabij grenspaal 165. De overgang wordt veel gebruikt bij het smokkelen
tijdens en na de Eerste Wereldoorlog (foto; GS)
3/3
Ga terug naar het begin
