Bijlage 2 De dubbele moord op 4 september 1910 bij Hartman in Bargeroosterveen Op zondagavond 4 september 1910 bevinden de beide jongens Jan en Albert Karstenberg, wonende in Schöninghsdorf, ongehuwd, 22 en 25 jaar, zich in het huis van Hartman in het Bargeroosterveen (noot 19). Het gebeurde in de onmiddellijke nabijheid van de grens met Duitsland, zo melden diverse landelijke dagbladen op dat moment. De jongens Karstenberg waren die dag op de kermis van Hebelermeer geweest. Op de terugweg bezoeken ze het huis van Hartman. Ook zijn hier een aantal meisjes bij en ene Boxem, Kuiler en Van der Velde. De jongens Karstenberg komen uit Hoogeveen, terwijl hun ouders in Schöninghsdorf wonen. Een van de beide jongens heeft in dienst een slechte naam opgelopen en staat in Winterswijk bekend als deserteur. De moeder van de jongens heeft nog twee jaren uit te zitten in verband met meineed. De ouders zijn naar Duitsland uitgeweken. De jongens Karstenberg verwijten de Schoonebeker Kuiler dat hij in Duitsland een meisje in het water gegooid zou hebben. Er ontstaat heftige ruzie tussen de vijf jongens. Vechtend gaan ze de deur uit. Boxem wordt door Kuiler verwond en slaat op de vlucht. Hij hoort iemand moord roepen, gaat terug en vindt de jongste Karstenberg gewond in de sloot. Hij hoort mensen aankomen en slaat op de vlucht, de grens over. Van Jan Karstenberg zijn de slagaders van de dijen doorgestoken en broers Albert ligt dood voor de deur van Hartman met een steekwond in het been en de dij. Het parket is nog dezelfde avond direct ter plekke. De brigadier der rijksveldwacht uit Emmen is aanwezig. Ook de Duitse gendarme wordt gewaarschuwd. In Schöninghsdorf worden de gevluchte Kuiler, Boxem en Van der Velde gearresteerd en overgeleverd aan de Nederlandse collega’s. De mannen worden in hechtenis genomen. Wachtmeester Van Boven uit Smilde doorzoekt met een hond het gebied. Echter door regenval zijn alle bruikbare sporen uitgewist. De lijken zijn vervoerd naar de kazerne in Bargeroosterveen en lijkschouwing vindt plaats. Kuiler bekend met een mes naar de beide broers geslagen te hebben. Het mes wordt niet teruggevonden. Wel is de broek van Kuiler besmeurd met bloedvlekken. De beide andere verdachten ontkennen alle schuld. Op 1 april 1911 is uitspraak van het Arrondissement Rechtbank te Assen. Zij verklaart bewezen dat de 21 jarige Albert Hendrik Kuiler moord heeft gepleegd op de beide broers Karstenberg in de bewuste nacht. 20 getuigen zijn gedagvaard, die allen zeer bezwarende getuigenissen afleggen. De eis van het Openbare Ministerie is 6 jaar. De verdediger Mr. J.G. Westra- Van Holthe meent dat de verdachte niet alleen was en zelfs niet de hoofdverdachte is. Kuiler krijgt 5 jaar gevangenisstraf. Noten 1.   Stephan Esders is eigenaar van een boerderij annex café op Hebelermeer. Plaats 1299 van het Veenschap Hebelermeer-grens staat op zijn naam, zie; Steenhuis, ‘Land op de schop’, 2013, blz 29. Later wordt de plaats gekocht door J.B. Tubben uit Barger-Compascuum, zie Steenhuis, ‘Land op de schop’, 2013, blz 33. Nu heeft dit huis-café als adres Hebelermeer, Grüntalstrasse 9. 2.   Idem, blz 145. 3.   Johann Hermann ‘Harm’ Poker trouwt in 1924 in Schöninghsdorf met Maria Anna Thole. Vanaf 1926 wonen zijn in Nederland, direct aan de grens, op plaats 1298 van het Hebelermeerse Compascuum, die op naam staat van Franz Wilken van Hebelermeer 8. Mogelijk werkt Harm Poker als knecht bij Wilken. Het huis heeft als adres Limietweg 117. Later verhuist dit gezin naar Limietweg 111-1. Hun oudste zoon Franz dient in het Duitse leger en komt om in 1944 aan het oostfront in Rusland. Na de oorlog gaan de meeste gezinsleden van Poker in Duitsland wonen. Anno 2016 is deze grond nog steeds in eigendom bij de familie Franz Wilken van Hebelermeer 8. De toegangsweg naar hun stuk land is tussen Bauerhuit op 111-1 en Sulmann op 111. 4.   De jonge Franz Wilken kon mij vertellen dat door zijn inspanningen het padje van Hebelermeer naar de Limietweg tot stand gekomen is. Hij wilde niet steeds de grote omweg maken over Zwartemeer naar zijn perceel aan de Limietweg. Dit pad, dat nu Smokkelpad heet, heeft een verkeerssluis. Auto’s kunnen er niet langs, wel fietsers, wandelaars en landbouwverkeer. Wilken heeft handtekeningen van omwonenden en belanghebbenden verzameld. Ook heeft hij veel moeten overleggen met de gemeentes Twist en Emmen. Voor hem is het niet duidelijk waarom na de Tweede Wereldoorlog de toegangsweg vanuit Hebelermeer, zonder aankondiging, gesloten werd.  5.   http://www.achterdebreedesloot.nl/schiphouwer_pagina1.htm 6.   Steenhuis, ‘Land op de schop’, 2013, blz 129-134. 7.   Steenhuis, 145 jaar Barger-Compascuum’, 2011, blz 127. 8.   Harm Bruinsma (1940) kent de namen van de gezinnen van Arend Bos met Fenne Kloeze en Popke Ottens met Relia Dokter. Hij noemt Evert, Lubbert en Rikie Bos en Maarten, Jan, Willem, Harm, Derk, Jitske en Popke Ottens. De familie Ottens is een samengesteld gezin. 9.   Steenhuis, ‘145 jaar Barger-Compascuum’, 2011, 2^de druk, blz 112. 10.  Geert Schiphouwer (1947) meent dat Scholte niet nieuw heeft gebouwd. Er moet een huis gestaan hebben, mogelijk van Arnoldus Westen. De familie Westen komt uit het Groninger land. Het zijn handelaren, winkeliers en caféhouders.   11. Waarschijnlijk gaat het om de plaatsen 1308 en 1309 die op naam staan van BH Bölle en TH Bölle, zie Steenhuis, ‘Land op de schop’, blz 31 en 33. Deze percelen liggen direct ten zuiden van plaats 1307, die op naam staat van de Gemeente Hebelermeer en waarover het zandpad naar de grens loopt. Het is mij niet duidelijk om welke boerderij aan de Hebelermeerstrasse dit gaat. Mogelijk is Hebelermeerstrass 22, nu bewoond door een familie Lisz. 12.   Het moet hier gaan om de familie Heinrich Robben van de latere Gasthof Robben op Hebelermeer 31. Zoon Fritz Robben is in 1944 omgekomen in Rusland. 13.  Dit zandpad is een deel van een langere verbinding van Emmen- Nieuw Dordrecht-Vastenow door het veen naar de grens, via Hebelermeer door naar de Ems bij Wesuwe en Versen. De reiziger komt uit het westen, neemt het pad tussen de plaatsen 37 en 38, gaat bij het café van Herman Lubbers, later Jan Gustin over de brug in het Verlengde Oosterdiep en neemt de weg in oostelijke richting- nu Vonderpad. Passeert het huis van Bruin Bruinsma, gaat over de vonder en neemt het zandpad bij Scholte in oostelijke richting. Hij gaat de grens over, passeert Grenspaal 163 en het huis van Albert Brinkmann. Deze weg vervangt een ouder pad door het veen dat iets zuidelijker liep en op kaarten ‘Veenweg naar Colonie Hebeler meer’ of ‘Hebelermeerdijk’ heet. Tijdens de vervening is het ouder pad komen te vervallen en overgenomen door de hier bovengenoemde openbare gemeentelijke weg. 14.  Steenhuis, ‘145 jaar Bargercompascuum, 2011, 2^de druk,  blz 131. 15.  Idem, blz 121. 16.  Idem, blz 115. 17.  Idem, blz 130. 18.  Idem, blz 119. 19.   Wat is hier gaande? Heeft deze Hartman een knippe in het gebied dichtbij de grens. Om welke Hartman gaat dit ? Zijn naam wordt met één n geschreven. Veel families Hartmann wordt met twee nn geschreven. Zij zijn katholiek, van Duitse afkomst en als schenkhouder zouden ze ook op zondag schenken. Zijn het de voorouders van bakker Rieks Hartmann die aan de Kamerlingswijk wonen? Of anders. De krant schrijft één n. Betreft het dan toch veenbaas Gerrit Jan Hartman die aan het Van Echtenskanaal zz een kruidenierswinkel en manifacturenzaak heeft. Sinds 1906 zit hij hier. Hij is afkomstig uit Dedemsvaart-Hoogeveen en getrouwd met Sjoukje Visscher uit Erica. Voorheen was hij schipper. De krant schrijft niet van een café of knippe, maar huis van Hartman. Wim Visscher weet te vertellen dat deze Hartman bijzonder ‘fijn’ gereformeerd is en dat hij toch echt geen stille knip heeft op zondag. Dus? Gerrit Jan Hartman heeft hier ook een houtloods met verkoop van bouwmaterialen. Het pand stond in die tijd aan de rivier de Runde naast de openbare lagere school, zie Lübbers, ‘Zwartemeer 125 jaar jong’, 1996, blz 68. In 1931 laat Harm Bruning, de vader van Herman en Jan, hier een nieuw pand bouwen voor een smederij met fietsenzaak. Het pand is anno 2016 in handen van de bouwfamilie Kuhl, die er  appartementen in maken. Bronnen: http://fjmblom.home.xs4all.nl/collectie_broer_berens/nieuwe_bewoners_1873-1900/nieuwe_bewoners_van_bc_en_zwartemeer_1873- 1900_000.html Lübbers, H. ed., Zwartemeer 125 jaar jong (Assen 1996) Steenhuis, G., 145 jaar Bargercompascuum (Barger-Compascuum 2011) Steenhuis, G., Land op de schop (Barger-Compascuum 2013) Visscher, W. Mr. Drs., Rond de Runde (Nieuw Amsterdam 1997) 8/8   Ga terug naar het begin