Pagina 3
Herm Eilers of Gerd Bekel
Het is Herm Eilers12, anderen noemen Püntgerd of Gerd Bekel13, die de bisschop op het idee brengt. Herm Eilers is huurder, heuermann, ergens tussen Fullen en Rühle als hij door de markegenoten uit zijn huis wordt gezet. Hij gaat diep het moeras in en bouwt in het Fullener markegebied voor hem en zijn gezin een boerenbehuizing. Dit wordt hem niet gegund. De keet, veel meer zal het niet geweest zijn, wordt door de Fullener boeren vernietigd. Zij wensen in hun markegebied geen bewoning43. De man gaat niet bij de pakken neerzitten en trekt nog dieper het veen in, nog verder in de richting van de, op dat moment niet bekende, grens. Daar waar bij de Schoonebeeker Aa de boeren van Schoonebeek aan Münsterse kant hun vee laten grazen, daar bouwt hij andermaal een hut. Maar zelfs dit wordt hem niet gegund. Ook dit onderkomen breken de boeren van Fullen af. Herm gaat te rade bij griffier Mulert in Meppen. Deze hoort zijn verhaal en stuurt hem door naar Münstermann in Münster, adviseur van de bisschop. Ook deze legt zijn oor te luister en merkt het enthousiasme van de verteller. Hij besluit de twee luitenanten Hermann Flensberg (zie afbeelding 4) en Conrad Bartel naar het gebied te sturen om te onderzoeken of daar een kolonie mogelijk is. De beide onderzoekers verbazen zich over de schoonheid en rijkdom van de natuur in dit veel verderop gelegen gebied. Ze zien dat mensen zich hier kunnen vestigen om als boer een bestaan op te bouwen. Dit advies gaat naar de bisschop. Deze roept een commissie bij elkaar. Het zijn de beide genoemde luitenanten, naast adviseur Friedrich Christian Borggreve, secretaris van de Regierungs- en Hofrat en adjung. Amtsrentmeister Meppen Peter Franz Lipper. Zij zetten de kolonisering van de gehele westgrens op gang14.
3. Grenspaal 163 II staat niet meer in Barger-Compascuum aan de grens achter het huis van de familie Greve, daar waar de verlengde Postweg de grens raakt. Een bewoner van de Limietweg heeft zich erover ontfermd en de paal in zijn eigen achtertuin neergezet (foto: GS)
Tot waar en niet verder
De bisschop ziet kansen in de markegebieden van de dorpen op de westelijke Eemsoever, de dorpen, van noord naar zuid: Langen, Altharen, Wesuwe, Versen, Fullen, Rühle, Hesepe en Dalum. Dit markeland strekt zich uit in de richting van de Nederlanden. Een ander argument heeft de bisschop nog. Munster is in voortdurende strijd en oorlog gewikkeld met zijn buurlanden. Dit kost hem veel geld. Een groot deel van zijn bevolking, het arme plattelands proletariaat, betaalt geen belasting. Door deze bevolkingsgroep land en werk te bieden kunnen zij een existentie opbouwen en bijdragen aan de schatkist van de bisschop. Nog een ander argument zal meegespeeld hebben in de achttiende eeuw. In de Republiek is grote vraag naar brandturf. In de fabrieken, sinds het begin van het stoomtijdperk, maar ook voor de verwarming van de woonhuizen in het westen van het land. De Nederlanden graven de venen af. Eerst de laagvenen in het westen, daarna de hoogvenen in Noord Nederland, Friesland, Overijssel, Groningen en Drenthe. De ‘Stad’ Groningen begint met het uitgraven van het Stadskanaal. Bij Bareveld gaat in 1765 voor het eerst de schop in de grond. Dit kanaal wordt gegraven in de richting van het Klooster van Ter Apel, de plaats zo dicht op het moeras. Hoever mogen de kanalen het moeras in? En omgekeerd, tot waar reikt het land van de bisschop? Het is tijd dat de grens bepaald wordt.
Ubbenbergh
Al in eerdere tijden is de landsgrens onderwerp van gesprek. In het jaar 1556 houdt de drost van Drenthe, tevens kasteelheer van Coevorden, Reynold van Burmania een rechtszitting op de Ubbenbergh, nu beter bekend als Schwartenberg. Het is de vraag of deze ‘Bargh’ Drents dan wel Münsters is. Hij komt tot de pragmatische oplossing ‘De Ubbenbergh solde sijn een marcksteen tusschen de lande van Drenthe ende de Emschen’15. In datzelfde jaar is Van Burmania in gesprek met de drost van het Emsland Hermann von Velen (1515-1595)16. Plaats van handeling is het neutrale Bentheim, in het klooster van Wietmarschen. Ze zijn bij elkaar gekomen om de scheidslijn tussen beide landen vast te leggen. De drost van het Emsland ziet de Runde als de ‘Limietscheydinge’. Immers al sinds eeuwen graast het vee van de Duitse zanddorpen aan het veenriviertje de Runde en bij het Zwarte Meer. Niet alleen willen de Emslanders weidelanden voor het vee maar ook akkerland om boekweit te verbouwen. De kasteelheer van Coevorden heeft andere belangen. Hij ziet liever dat het grensgebied, dat nu uit onbegaanbare moerassen bestaat, niet in cultuur wordt gebracht. Het moeras vormt een natuurlijke barrière tussen het Emsland en de Nederlanden. En met name de Friezen zijn bang voor invallen van vreemde volkeren uit het oosten. Cruciaal hierbij is dat hij de Martelssloot, het diep tussen het Zwarte en Hebeler Meer, in handen krijgt. Door deze verbinding tussen de beide meren vloeit water weg naar de Eems en zorgt voor verdroging van de grensstreek. Verdroging die hij niet wenst. Belangrijk voor de Republiek is dat ze de sluis in de Martelssloot in eigen handen krijgt. Dit om het waterpeil in het grensgebied zelf te kunnen bepalen.
Waar is de Limietscheydinge
‘De Limietscheydinge ging van ’t klooster te Wijtmarsen op de Linteloo, van de Linteloo op de Olme, van de Olme op ’t Haarhuys’. Zo beschrijft de 59 jarige schoolmeester Hendrik Gerrits uit Emmen de grens van de provincie Drenthe met het land van de bisschop van Munster. Hij zegt dit in 1650 op een rechtszitting in Emmen die handelt over hoever het eigendom van de Drentenaren in oostelijke richting reikt. De grens is van de toren van het klooster van Wietmarschen gericht op Lindloh, de Zwartenberg. Dan van Lindloh richten op de bomen (olmen) op waarschijnlijk de provinciegrens17. Dit betekent een hoek naar het oosten. Van hieruit richten verder op het Huis ter Haar18. Niet het Huis ter Haar is genomen, maar de kerktoren van het klooster van Ter Apel, zie verderop. Dit betekent met een hoek naar het westen. Dan zijn we in Barnflair aangekomen.